Piątek, 10 lutego 2012

Wywiad z o. Di Noia o „Pasji” Mela Gibsona

W zeszłym tygodniu agencja Zenit opublikowała wywiad z członkiem Kongregacji Nauki Wiary, który miał to szczęście oglądać „Pasję” na prywatnym pokazie.

     O sprawie fidelitas.pl pisał niedawno.
    
    A oto tłumaczenie, które zostało dokonane przez jednego z czytelników fidelitas.pl, treści całej depeszy agencji Zenit:
    
    

   
    W zeszłym tygodniu, w Rzymie kilku wysokich rangą przedstawicieli Watykanu wyszło pod wrażeniem z prywatnej projekcji „Pasji Chrystusa” Mela Gibsona.
    Członkowie Sekretariatu Stanu, Kongregacji Nauki Wiary oraz Papieskiej Rady ds. Komunikacji Społecznej obejrzeli w poprzedni weekend na prywatnym pokazie najnowszy film Gibsona. Wszyscy oni jednogłośnie wyrazili uznanie i aprobatę dla tego filmu.
    
    Oto wywiad z o. Augustino Di Noia OP, członkiem Kongregacji Nauki Wiary.
    
    Ojciec Di Noia nauczał teologii w Waszyngtonie przez 20 lat oraz brał udział jako teolog przez 7 lat w amerykańskich konferencjach biskupów, zanim niecały rok temu zaczął pracować dla kard. Josepha Ratzingera w Kongregacji Nauki Wiary.
    
     „Pasja Chrystusa” - film Mela Gibsona jest od miesięcy tematem wiadomości, choć nie został on jeszcze ukończony. Jakie jest Pana ogólne wrażenie, jako jednego z niewielu ludzi, którzy ten film widzieli? 
    
    Obejrzenie tego filmu będzie głębokim religijnym doświadczeniem dla wielu ludzi. Takim było ono dla mnie. Rewelacyjny film, spójna, świetna gra aktorów połączona z głębokim, duchowym wglądem reżysera w teologiczne rozumienie męki i śmierci Chrystusa - wszystko to wnosi do dzieła wyjątkową artystyczną i religijną wrażliwość. Ktokolwiek, oglądający ten film wierzący, czy nie, będzie zmuszony stawić czoło centralnej tajemnicy męki Chrystusa i samego chrześcijaństwa. Jeśli takie jest odkupienie to, jaka musi być wina?
    Proboszcz z Ars mówi o tym, że nikt nie ma pojęcia i nie jest w stanie wytłumaczyć tego, co przecierpiał Nasz Pan dla nas; by pojąć to, musielibyśmy poznać całą szkodę, jaka uczynił Mu grzech a nie poznamy tego, aż do godziny naszej śmierci.
    W sposób, w który tylko wielka sztuka potrafi, film Mela Gibsona pomaga nam uchwycić coś, co jest niemal poza naszym zrozumieniem. Na początku w Ogrodzie Getsamani diabeł kusi Chrystusa nieuniknionym pytaniem: jak ktokolwiek może dźwigać grzechy całego świata? To za dużo. Chrystus niemal kurczy się w takiej perspektywie, lecz po tym w pełnym przekonaniu podąża dalej, by zrobić swoje – wziąć na siebie, zgodnie z wolą Ojca, grzechy całego świata. To jest naprawdę zadziwiające.
    Przez cały film nieprzerwanie czuje się siłę kosmicznego dramatu, którego my wszyscy jesteśmy jakąś częścią. Nie ma tu miejsca na neutralność i nikt nie może tak po prostu pozostać jedynie zwykłym widzem zachodzących zdarzeń. Stawka jest rzeczywiście bardzo wysoka – coś, oprócz samego Chrystusa, jest intuicyjnie wyraźnie wyczuwalne tylko przez jego matkę Marię i zawsze obecnego diabła.
    W widzu świta świadomość tego, stopniowo łącząc się z postaciami filmu, gdy akcja nieubłaganie przenosi się z Góry Oliwnej na Górę Kalwarii.
    
     Czy film jest wierny w zestawieniu z Męką Chrystusa w Nowym Testamencie? 
    
    Trzeba pamiętać, że są 4 opisy Męki Chrystusa w Nowym Testamencie, zasadniczo brane pod uwagę, do religijnego przedstawienia tych wypadków.
    W „Śmierci Mesjasza” – prawdopodobnie najbardziej kompletnym i zbalansowanym studium Męki kiedykolwiek napisanym – Ojciec Raymond Brown demonstruje to, że choć są między nimi pewne różnice, to w całości są zasadniczo w zgodzie.
    Film Mela Gibsona nie jest dokumentem, lecz dziełem artystycznej wyobraźni. Zawiera w sobie elementy narracji Męki z Mateusza, Marka, Łukasza i Jana, ale pozostaje wierny fundamentalnym strukturom wspólnym wszystkim czterem. Film Gibsona, w granicach możliwych do odtworzenia Męki Chrystusa z wyobraźni, jest w całości wierny Nowemu Testamentowi.
    
     Co najbardziej uderzyło Pana w tym filmie? 
    
    Chce Pan prostą odpowiedź? Jim Caviezel i Maia Morgenstern. Rola Chrystusa jest najtrudniejszą ze wszystkich dramatycznych ról. Uderzyła mnie intensywność sportretowania Chrystusa przez Caviezela. Myśląc wstecz o filmie, widzę teraz, że Caviezel osiągnął to głównie poprzez spojrzenie, nawet wtedy, gdy tylko patrzy na nas i go otaczających swoim niezranionym okiem. Caviezel daje do zrozumienia, zupełnie przekonywująco i skutecznie, że Chrystus znosi swoją mękę i śmierć dobrowolnie, w pełnym posłuszeństwie swemu Ojcu, by spłacić nieposłuszeństwo grzechu. Jesteśmy świadkami tego, co Kościół by mógł nazwać „dobrowolnym cierpieniem”.
    Przypomnijmy słowa Św. Pawła: „Tak, jak przez jedno nieposłuszeństwo człowieka wszyscy staliśmy się grzesznikami, tak przez jedno posłuszeństwo człowieka staniemy się sprawiedliwi.” (Rz 5, 19). I nie chodzi tylko o posłuszeństwo. Chodzi głównie o miłość. Chrystus znosi to z miłości do swego Ojca i do nas. Nie ma żadnej wątpliwości w dramatycznym, znakomitym sportretowaniu Jezusa w tym filmie przez Caviezela.
    Ale i rola Maii Morgenstern jest równie mocna. Przypomina mi się to, co o Matce Bożej powiedział w swoim kazaniu św. Anzelm: „Bez Bożego Syna nic nie mogłoby istnieć, bez Syna Marii nic nie mogłoby być odkupione”.
    Patrząc na Marię ukazaną przez Morgenstern, czuje się mocno „przyzwolenie na odejście” jej Syna, by nas zbawił i łącząc się w jego cierpieniu, staje się Matką wszystkich odkupionych.
    
     Krążyły pogłoski, że w filmie jest nadmierna przemoc. Co Pan o tym sądzi? 
    
    Może nie przemoc, co brutalność. Chrystus jest traktowany brutalnie, głównie przez żołnierzy rzymskich. Ale ukazana przemoc nie jest nieuzasadniona. Artystyczna emocjonalność tego dzieła jest wyraźnie raczej z malarstwa Grunwalda i Caravaggio niż z Fra Angelico czy Pinturrichio.
    Mówimy o filmie oczywiście, lecz Gibson jest wyraźnie pod wpływem opisów cierpień Chrystusa w Zachodnim malarstwie. Ostateczne zniszczenie ciała Chrystusa – graficznie zobrazowane w tym wybitnym filmie – trzeba zestawić w kontekście artystycznym. To, co wielu artystów zaledwie zdaje się sugerować, Gibson nam pokazuje. W sposób zupełnie zgodny z teologiczną tradycją, Gibson dramatycznie przedstawia nam Syna Wcielonego, który jest zdolny podźwignąć to, co zwykła osoba by nie mogła – zarówno w aspekcie fizycznym, jak i psychicznej męczarni. Na końcu zrujnowane ciało Chrystusa musi być widziane oczami proroka Izajasza, który opisał Cierpiącego Sługę jako stłuczonego nie do rozpoznania.
    Fizyczne piękno Jima Caviezela służy do podkreślenia postępującego na naszych oczach totalnego zeszpecenia Chrystusa – ze straszliwym rezultatem, jak Cierpiący Sługa, który ”nie miał żadnego kształtu ani urody, które by można na nim dojrzeć i żadnego piękna, które byśmy pragnęli” (Iz 53, 2).Tylko oczami wiary można dojrzeć w zeszpeceniu Chrystusa duchowe zeszpecenie i nieład spowodowane grzechem.
    Zobrazowany przez Gibsona ubiczowany Chrystus – od którego to widoku wielu widzów skłonnych będzie odwrócić swój wzrok – przedstawia w sposób graficzny to, co mówi św. Paweł w Drugim Liście do Koryntian: „On to dla nas grzechem uczynił tego, który nie znał grzechu, abyśmy się stali w nim sprawiedliwością Bożą” (5, 21). Gdy się widzi zniszczone ciało Chrystusa w tym filmie, wiemy, co to znaczy „być grzechem”.
    
     Przez lata wielu reżyserów próbowało swych sił w filmowaniu Jezusa lub męki. Czy film Gibsona uderza Pana czymś oryginalnym? 
    
    Nie jestem krytykiem filmowym. Ich zadaniem będzie oceniać film Gibsona w porównaniu do innych wielkich opisów męki i życia Chrystusa. Takich, jak Passolini i Zeffirelli. Tak, jak oni Mel Gibson wnosi swoją unikalną, artystyczną wrażliwość do tego tematu i w tym sensie jego film jest zupełnie oryginalny.
    Z pewnościa „Pasja Chrystusa” z większą intensywnością skupia się na cierpieniu i śmierci niż większość innych filmów o tym temacie. Ale, jako pierwsza reakcja, trzy rzeczy uderzają w filmie Gibsona jako wystarczająco wyróżniające.
    Pierwsza to sportretowanie diabła, krążącego w tle, czasami na pierwszym planie, jako stałej groźnej, złowrogiej obecności. Nie przypominam sobie innego filmu, który osiągnął to z takim efektem.
    Inna sprawa, to osamotnienie Chrystusa: film niejako ukazuje Jezusa, choć otoczonego tłumem, samotnego w swoim strasznym cierpieniu.
    No i w końcu jest opis Ostatniej Wieczerzy dokonany serią różnych retrospekcji przeplatanych z akcją filmu. Leżący po ubiczowaniu na zbroczonym krwią chodniku Chrystus patrzy na spryskane krwią stopy jednego z żołnierzy i nagle, znacząco film powraca do sceny umywania nóg apostołom w czasie Ostatniej Wieczerzy. Podobne sceny z przeszłości przez cały film prowadzą nas do punktu łamania chleba i picia z chrystusowego kielicha. Widownia oczami Chrystusa doświadcza jego słowa: ”To jest moje ciało” i „To jest moja krew”. W takich „prześladujących fragmentach” jest ukazane ofiarne, a więc eucharystyczne znaczenie Kalwarii.
    W tym dziele jest wielka wrażliwość Katolika.W swoich ostatnich encyklikach Jan Paweł II mówi, że Chrystus ustanowił pamiątkę swej męki i śmierci zanim cierpiał – w stanie oczekiwania na rzeczywisty akt poświęcenia na krzyżu.W artystycznej wyobraźni Mela Gibsona Chrystus „przypomina” sobie Ostatnią Wieczerzę nawet wtedy, gdy już odtwarza tę ofiarę, która ją upamiętnia.
    Dla wielu Katolików, którzy obejrzą te sceny, Msza nigdy nie będzie już ta sama.
    W każdym wypadku, odsuwając zupełnie sprawę oryginalności, Mel Gibson będzie zaliczony w poczet najlepszych.
     Czy „Pasja” obwinia kogokolwiek za to, co się stało z Chrystusem? 
    
    To jest bardzo ciekawe i trudne pytanie. Przypuśćmy, że postawisz go komuś niezaznajomemu z opisem męki w Ewangelii do momentu ujrzenia filmu.
    „Kogo obwinić za to, co się stało z Chrystusem?” – pytasz. A ta inna osoba po chwili namysłu odpowiada: ”Wiesz, wszyscy, czyż nie prawda?” To wydaje się być dokładnie właściwe dla mnie.
    Patrząc na „Pasję” z czysto dramatycznego punktu widzenia to, co się wydarzyło w tym filmie ma związek z każdą postacią i każdego na swój sposób obarcza „udziałem w fatum Jezusa”. Judasz go zdradza, Sanhedryn oskarża, apostołowie opuszczają, Piotr się zapiera, Herod bawi się nim, Piłat skazuje na potępienie, tłum z niego kpi, żołnierze rzymscy biczują, brutalnie traktują i w końcu krzyżują, no i diabeł, który ciągle gdzieś stoi za całą tą akcją.
    Ze wszystkich postaci w tej historii być może jedynie Maria jest naprawdę bez winy. Film Gibsona uchwycił tę osobliwość narracji Męki bardzo dobrze. Ani żadna osoba, ani żadna grupa osób działających niezależnie od innych nie może być winiona. Wszyscy są winni.
    
     Czy mówi Pan przez to, że nikt w szczególności nie jest winny męki i śmierci Chrystusa? 
    
    Powiedzmy, że mówię to... z pewnością w sensie dramatycznym. Lecz z teologicznego punktu widzenia również. Mel Gibson zobrazował w bardzo efektywny sposób ten kluczowy element w chrześcijańskim zrozumieniu męki i śmierci Chrystusa.
    Pismo mówi, jak grzechy wszystkich ludzi przyczyniły się do męki i śmierci Chrystusa na krzyżu, a on je dźwiga dobrowolnie.
    Tu zawsze pojawia się poważny błąd w odczytywaniu historii męki: albo jako próby przenoszenia winy na jedną postać lub grupę, albo-bardziej fatalnie-jako próby uwolnienia od winy siebie samego. Problem z tym posunięciem jest taki, że jeśli nie jestem „godnym winy”, to jak mogę być pomiędzy tymi, którzy mają udział w dobrodziejstwie krzyża?
    Strofa z pewnej kolędy przychodzi mi na myśl: ”Jak daleko rozciąga sie klątwa, tak daleko i jego miłosierdzie płynie”. Musimy uznać, że nasze grzechy są pośród tych, które dźwiga Chrystus po to, by były one zawarte w jego modlitwie:
    „Ojcze, odpuść im, bo nie wiedza, co czynią”. My bardzo nie chcemy być wykluczeni z tej modlitwy. Chrześcijanin-czytelnik jest wezwany (lub wezwana) do znalezienia własnego miejsca w tym dramacie odkupienia. Jasno to widać w uroczystych publicznych odczytach opisów Męki w czasie katolickich liturgii Wielkiego Tygodnia, kiedy wierni odgrywają rolę tłumu, który krzyczał takie rzeczy, jak: ”Ukrzyżuj go!”
    W paradoksalny sposób liturgia pomaga nam zrozumieć te horrendalne okrzyki jako modlitwę. Naturalnie my dosłownie nie „chcemy”, by Chrystus cierpiał ukrzyżowanie, ale chcemy być zbawieni od naszych grzechów.W perspektywie wiary nawet możący krew w żyłach okrzyk: „Krew jego na nas i na nasze dzieci” musi być rozumiany nie jako klątwa, lecz jako modlitwa.
    Dokładnie to, czego my chcemy – i nawet tłum zgromadzony przed Piłatem nieświadomie chciał – jest to, byśmy byli, jak to stawia Apokalipsa, „obmyci we Krwi Baranka”.
    
     Jest wiele kontrowersji na temat rzekomego antysemityzmu i antyjudaizmu w tym filmie. Czy może Pan powiedzieć, co o tym sądzi? 
    
    Mówiąc jako Katolik teolog, jestem zobowiązany potępić antysemityzm czy antyjudaizm w jakimkolwiek przekazie męki i śmierci Chrystusa, nie z powodu straszliwych krzywd, które zostały Żydom z tego powodu wyrządzone, lecz również, dlatego, jak wcześniej zasugerowałem, że to reprezentuje gruntownie błędne odczytanie relacji o męce.
    Lecz Pan pozwoli, że odpowiem na pytanie prosto: nie ma absolutnie niczego antysemickiego lub antyżydowskiego w filmie Gibsona.
    Należy żałować, że ludzie, którzy nie widzieli tego filmu, lecz tylko zapoznali się z wcześniejszą wersją scenariusza, podnieśli zarzut, że „Pasja Chrystusa” jest antysemicka. Jestem przekonany, że jak tylko film wejdzie na ekrany i ludzie będą mieli szansę go oglądnąć, zarzut antysemityzmu po prostu wyparuje.
    Ten film ani nie wyolbrzymia, ani nie umniejsza roli żydowskich władz w skazaniu Chrystusa. Dokładnie dlatego, że prezentuje on obszerne wytłumaczenie czegoś, co byśmy nazwali „rachunkiem win” w męce i śmierci Chrystusa, będzie on raczej tłumił antysemityzm niż go pobudzał.
    Z teologicznej perspektywy, co jest być może nawet jeszcze ważniejsze, film ten przekazuje coś, co ewangeliści i Kościół widzieli zawsze jasno: to, co Chrystus doświadczył w drodze od Getsamani do Golgoty, i dalej, byłoby zupełnie niezrozumiałe w oderwaniu od Bożego przymierza z Izraelem.
    Konceptualna struktura jest niemal w całości ustanowiona przez historię i literaturę, proroków i bohaterów, opowieści i legendy, symbole, obrządki i religijne praktyki i ostatecznie całą kulturę judaizmu.
    Jest to struktura najbardziej fundamentalna, która przedstawia zrozumiałą i możliwą do wyrażenia naturalną potrzebę zaspokojenia i odkupienia w obliczu ludzkiego grzechu i umiłowaną determinację z Bożej strony, by tę potrzebę wypełnić.
    Daleki od podburzania do antysemityzmu lub antyjudaizmu film Gibsona zmusi widownię do zgłębiania rozumienia tego nieodzownego kontekstu męki i śmierci Jezusa z Nazaretu, Cierpiącego Sługi.
    
     Jaki wpływ wywoła ten film? 
    
    Wie Pan, w historii Chrześcijan, wierni byli zachęcani do rozmyślań nad męką Chrystusa. Duchowość każdego świętego – św. Franciszek, św. Dominik, św. Katarzyny z Sieny, przychodzą mi od razu na myśl – była naznaczona przez poświęcenie dla męki Chrystusa.
    Dlaczego tak było? Dlatego, że było przyjęte, że nie ma pewniejszego sposobu, by przywołać z ludzkiego serca taką miłość, która może nawet zacząć wystarczająco odpowiadać na miłość Boga, który oddał Syna ze względu na nas.
    Myślę, że film Mela Gibsona poruszy ludzi do tego rodzaju miłości. Trzeba by mieć kamienne serce, by pozostać niewzruszonym przez ten nadzwyczajny film i przez bezkresną głębię świętej miłości,którą on usiłuje przywrócic do życia na ekranie.
    (Tłumaczenie Marek S.)
    
     Uwagi tłumacza:
    Jako tłumacz tego wywiadu pragnę jedynie wyjaśnić pisownię takich słów, jak: „jego Męka”,” jej Syn” itd., z małej litery. W języku polskim piszemy te wyrazy z dużej litery, jako wyraz szacunku. W angielskim oryginale jest natomiast z małej. Chcąc zachować wierność oryginału, pomimo pewnych merytorycznych różnic językowych, użyłem liter małych, tak samo, jak użyłem tej samej formy, w jakiej prowadzący wywiad kieruje swe pytania do o. Di Noia - „per Pan”, a nie „Wasza Eminencjo”.
    

Internetowy Serwis Fidelitas.pl - Religia * Kultura * Społeczeństwo

© Fidelitas.pl 2003-2011; Webdesign © Włodzimierz Operacz

AMDG & BVMH